‘Ik eet bijna uitsluitend biologisch, maar in mijn ontlasting zaten sporen van zes schimmelbestrijdingsmiddelen en twee insecticiden’
Hoeveel gif zit er in uw stoelgang? Onderzoeksjournalist Dirk de Bekker (34) schrok zich alvast een hoedje: ondanks zijn biologische dieet bleek zijn staal vol pesticiden te zitten. In zijn boek Het pesticidenparadijs legt De Bekker bloot dat er niet meer aan bestrijdingsmiddelen en pfas te ontsnappen valt: het gif zit zelfs in het bloed van foetussen.
Dirk de Bekker, een naar Antwerpen uitgeweken Nederlander, maakte naam als onderzoeksjournalist, regisseur en presentator van wetenschapsprogramma’s op de openbare omroep NPO. Tussendoor werkte hij zeven jaar lang aan zijn magnum opus, Het pesticidenparadijs, een referentiewerk over vervuiling met pesticiden in Vlaanderen en Nederland. De Bekker beschrijft hoe de agrochemische lobby de Europese regels naar haar hand heeft gezet en hoe mens, dier en natuur daarvan de dupe zijn. Hij kreeg tijdens zijn onderzoek meermaals met intimidatie te maken.
Dirk De Bekker: “De agrochemische lobby is berucht. Onwelkome feiten worden bestreden met desinformatie, halve waarheden en pr-campagnes. Er gaan enorme bedragen om in de sector, dus bevindingen die hun verdienmodel in de weg staan, moeten worden geneutraliseerd.”
Hebt u daar voorbeelden van?
De Bekker: “Zeven jaar geleden maakte ik een documentaire over de stille ramp die zich in onze natuur voltrekt: de sterfte bij vliegende insecten. Vroeger moest je op weg naar Zuid-Frankrijk bij elk tankstation stoppen om de insecten van je voorruit te schrobben, nu niet meer. Dat lijkt handig, maar het is helaas het bewijs van een ecologische catastrofe. In amper dertig jaar tijd is in West-Europa 75 procent van de vliegende insecten verdwenen. Die diertjes zijn nochtans voedsel voor de vogels, ze bestuiven de gewassen en houden de bodem levend. Als de sterfte zich doorzet, zijn de gevolgen niet te overzien.”
“Toen ik in mijn onderzoek de link legde met insecticiden, kreeg ik de volle lading. Mijn gsm-nummer werd in een landelijk dorp verspreid en anonieme bellers dreigden ermee dat ze mijn voordeur zouden intrappen. Een aantal geïnterviewden dreigden zelfs met rechtszaken om mijn publicaties tegen te houden, nadat ik ze van belangenverstrengeling had beschuldigd. Niet dat die intimidatie werkt: ze stimuleert me net om nóg meer te weten te komen.”
Wat is uw conclusie na zeven jaar onderzoek?
De Bekker: “Pesticiden zitten overal, er is geen ontkomen aan. Landbouwers bestrijden er onkruiden en plagen van insecten, schimmels en parasieten mee, maar die pesticiden zijn nu zelf een plaag geworden. Veel boeren spuiten vaak preventief om elk risico voor hun gewassen uit te sluiten. We discussiëren wel druk over een pfas-verbod voor de industrie, maar ondertussen is de verkoop van landbouwpesticiden waar pfas in zitten, in drie jaar tijd met 67 procent gestegen.”
“Die gifstoffen waaien kilometers ver, tot in onze steden. Ze kleven aan de stofdeeltjes op je raam, ze belanden samen met de regen neer op je terras en zitten in het stof onder je bed. Resten van pesticiden zitten in groenten, brood en bier, en belanden zo in je lichaam. Onderzoekers hebben sporen van glyfosaat (de meestgebruikte onkruidverdelger ter wereld, red.) en andere pesticiden aangetroffen in sperma en zelfs in het bloed van foetussen.”
Hoe probeert u zich te beschermen tegen insecticiden?
De Bekker: “Ik eet bijna uitsluitend biologisch. Uit nieuwsgierigheid heb ik mijn eigen ontlasting laten testen in een laboratorium: er zaten sporen van zes schimmelbestrijdingsmiddelen en twee insecticiden in. Ik schrok, maar de onderzoeker stelde me gerust: ‘Het zijn relatief lage concentraties, bij mensen met een gewoon voedingspatroon zien we veel ernstiger resultaten.’”
“Biologisch eten helpt dus wel, maar dat is in Vlaanderen niet zo eenvoudig. Op amper 1,7 procent van de landbouwgrond wordt op biologische wijze verbouwd. In de Delhaize-winkel bij mij om de hoek moet ik met een vergrootglas zoeken naar biogroenten. Bovendien zijn die vaak duur. De overheid zou kunnen ingrijpen, maar laat de prijszetting over aan de vrije markt. Daardoor blijven we in een cirkel ronddraaien: de consument kiest voor minder gezonde maar goedkopere voeding, en de boer blijft gevangen in het systeem.”
Champagne
U bent in uw boek streng voor de Europese Unie. Op papier hebben we de strengste regels ter wereld, maar in de praktijk halen die weinig uit.
De Bekker: “Dat komt mede door de macht van de lobby’s, onafhankelijke wetenschappers spelen slechts een bijrol. Een voorbeeld: de toelatingsinstanties in Brussel en Den Haag steunen bijna volledig op computerprogramma’s die voorspellen hoe een gifstof zich zou moeten gedragen in het milieu. De computer krijgt bijna altijd gelijk, zelfs als de feiten iets anders tonen. Metingen ter plaatse, waaruit blijkt dat een pesticide de bodem of het water wel degelijk ernstig verontreinigt, worden weggezet als ‘toevalstreffers’ of ‘niet representatief’.”
Wie schrijft die computermodellen?
De Bekker: “Wetenschappers van universiteiten en onderzoeksinstituten. Zij zouden onafhankelijk moeten zijn, maar de grens tussen onafhankelijke wetenschap en de industriële belangen is danig vervaagd. Ik heb foto’s gevonden van wetenschappers en afgevaardigden van de agrochemische industrie die samen champagne drinken tijdens een dinercruise op de Seine in Parijs. Een genodigde had die zelf online gezet: ze zien niet eens in hoe fout die verstrengeling is.”
“Heel wat wetenschappers werken overdag voor hun universiteit, maar treden ’s avonds tegen betaling op als adviseur of spreker op congressen van de industrie.”
Ook Vlaamse wetenschappers?
De Bekker: “Ja, maar ik ga geen namen noemen: ik wil het systeem blootleggen, en niet individuen viseren. Ik heb een van die onderzoekers wel aan de lijn gehad. Hij gaf toe dat de industrie hen beïnvloedt, maar: ‘Uiteindelijk komen we toch altijd tot een objectief eindresultaat.’ Dat getuigt toch van een grote naïviteit.”
“De complexiteit van de materie speelt ook in het voordeel van de industrie. Omdat bijna niemand de ingewikkelde rekenmodellen snapt, behalve een klein clubje ingewijden, slagen multinationals er te vaak in om de pen vast te houden van al wie de regels moet bepalen. Mijn boek gaat niet alleen over bestrijdingsmiddelen, maar ook over een overheid die faalt in haar kerntaak: haar burgers beschermen. Het is een verhaal over de uitholling van onze democratie. De betrokkenen die het milieu en de volksgezondheid schade toebrengen, horen niet mee aan tafel te zitten om de normen te bepalen.”
‘In amper dertig jaar tijd is in West-Europa 75 procent van de vliegende insecten verdwenen. Als die trend zich doorzet, zijn de gevolgen niet te overzien’
Veel belangenorganisaties van landbouwers, zoals de Boerenbond, lobbyen juist voor een soepeler regelgeving rond pesticiden.
De Bekker: “Dat begrijp ik niet. Laat me eerst dit zeggen: ik ben absoluut niet tegen landbouw. De boeren die ik heb gesproken, waren allemaal direct en eerlijk; ze hebben geen dubbele agenda. Ik heb wel vastgesteld dat die belangenorganisaties lang niet altijd voor rekening van de boeren rijden. Ze streven vooral intensieve landbouw, schaalvergroting en winstmaximalisatie na, maar daar zijn de boeren de afgelopen decennia duidelijk niet beter van geworden. Hun marges zijn kleiner dan ooit en ze zitten gevangen in een systeem waar ze niet uit kunnen ontsnappen.”
En hun eigen gezondheid lijdt eronder, als ik uw boek goed heb gelezen.
De Bekker: “Er is mogelijk een verband tussen glyfosaat en de ziekte van Parkinson, een aandoening die gemiddeld vaker voorkomt bij landbouwers dan bij de rest van de bevolking. Je zou verwachten dat een organisatie als de Boerenbond dan op de barricaden staat om zijn leden te beschermen en eist dat pesticiden als glyfosaat grondiger worden onderzocht, maar het omgekeerde gebeurt: de lobby bagatelliseert de risico’s. Dat vind ik schrijnend.”
Twee jaar geleden heeft de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) het gebruik van die pesticide in Europa met tien jaar verlengd.
De Bekker: “Onder druk van milieu- en patiëntenorganisaties had de EFSA een jaar eerder een conferentie over parkinson en pesticiden georganiseerd. De conclusie was glashelder: de toelatingsprocedure van de EFSA kon de risico’s op parkinson niet uitsluiten. Maar een jaar later mochten de landbouwers voor nog tien jaar glyfosaat gebruiken. In het eindrapport van de EFSA stond: ‘Er is geen aanleiding tot bezorgdheid met betrekking tot parkinsonisme.’ Hoe is zoiets mogelijk? Glyfosaat is nooit op parkinson getest, dat heeft de EFSA zelf toegegeven. Waarom gaat de Boerenbond daar niet tegen in? Geen wonder dat heel wat landbouwers zich niet meer vertegenwoordigd voelen.”
Stuiptrekkingen
Tijdens uw onderzoek ontdekte u dat we pesticiden en pfas in onze woningen binnenbrengen via medicatie voor huisdieren.
De Bekker: “Europa verbiedt gifstoffen in de landbouw, omdat ze bijen uitroeien en schade aan onze hersenen kunnen toebrengen. Maar eigenaars van honden en katten kunnen wel producten tegen vlooien en teken kopen waarin diezelfde stoffen zitten. Eén ervan is fipronil, het gif dat in 2017 voor paniek zorgde toen het in eieren werd aangetroffen. En van de stof imidacloprid bevat één druppelpipet genoeg gif om 25 miljoen bijen te doden. Die pesticiden zijn verboden in de landbouw, maar we behandelen er huisdieren mee, die thuis bij kinderen in de zetel liggen.”
Zijn die stoffen ook voor de baasjes gevaarlijk?
De Bekker: “De bijsluiter zegt volgens mij alles: zwangere vrouwen mogen het product niet toedienen wegens het risico op schade aan de foetus.”
Mijn hond heeft een tijdlang een vlooienband gedragen en ik heb hem zeker niet minder geknuffeld. Heb ik nu een probleem? Ben ik minder vruchtbaar, loop ik meer risico op kanker?
De Bekker: “Dat kan ik u eerlijk gezegd niet vertellen. Maar er zijn gevallen bekend van fietsers die op het platteland door een wolk bestrijdingsmiddelen hebben gereden en twee weken later leukemie ontwikkelden. Wereldwijd sterven jaarlijks tweehonderdduizend mensen aan acute vergiftiging door pesticiden. Maar het grote gevaar zit in de langdurige blootstelling aan lagere concentraties.”
“Er zijn sterke aanwijzingen dat langdurige blootstelling de vruchtbaarheid, het immuunsysteem en onze hersenen kan aantasten, en zelfs tumoren kan doen ontstaan. Maar de pesticidenfabrikanten verrichten nauwelijks onderzoek naar de impact van langdurige blootstelling aan hun producten, en de meeste onafhankelijke wetenschappers hebben er niet de financiële middelen voor.”
Hoe kan een pesticide eigenlijk gevaarlijk zijn in de landbouw en tegelijk goedgekeurd zijn als geneesmiddel voor huisdieren?
De Bekker: “Bestrijdingsmiddelen voor gewassen worden beoordeeld door de pesticidenwaakhond EFSA. Maar zodra je diezelfde stof voor honden, katten of vee gebruikt, is het juridisch een diergeneesmiddel. Dan is een andere instelling bevoegd, namelijk het geneesmiddelenbureau EMA. Dat gaat er voor huisdieren van uit dat de impact op het milieu ‘verwaarloosbaar klein’ is, simpelweg omdat er minder honden en katten dan koeien of varkens zijn. Daarom hoeven fabrikanten niet te bewijzen dat hun huisdierproduct veilig is voor de natuur.”
“Dat is een gevaarlijke aanname, want we weten uit onderzoek dat honden, bijvoorbeeld, die gifstoffen overal achterlaten via hun urine en hun haar. Je mag je behandelde hond ook niet in natuurvijvers laten zwemmen, want die bestrijdingsmiddelen zijn dodelijk voor alle leven in het water. Gooi na het kammen ook nooit hondenhaar buiten weg: vogels bouwen er nestjes mee, en hun jongen lopen schade op nadat ze in contact zijn gekomen met het gif. En finaal belanden die gifstoffen ook weer in ons lichaam.”
Kortom: het ene agentschap verbiedt een gifstof uit bezorgdheid voor mens en natuur, en het andere ziet geen enkel probleem?
De Bekker: “Precies. In heel Europa, bijvoorbeeld, is imidacloprid verboden in de landbouw om de bijensterfte tegen te gaan. Maar het is wel nog verkrijgbaar als vlooienmiddel voor honden en katten, en belandt langs die weg toch in het milieu. De verkoop ervan is zelfs enorm toegenomen na dat verbod, zo werd dat de facto tenietgedaan. Bovendien vinden producenten een verbod niet altijd zo erg: een gram pesticiden wordt aan particulieren doorgaans honderd keer duurder verkocht dan aan landbouwers.”
Volgens u moet het ergste nog komen, met name de nieuwste generatie diergeneesmiddelen.
De Bekker: “Fluralaner, de werkzame stof in de populaire vlooienpil Bravecto, is eigenlijk een pfas-pesticide. Maar omdat de fabrikant het middel alleen als diergeneesmiddel heeft geregistreerd, is het nooit als pesticide beoordeeld. Het heeft de strenge toets van de pesticidenwaakhond gewoon overgeslagen. Het middel is zo populair omdat het lang werkt, máár: je hond poept de stof wel maandenlang uit, waardoor de pfas zich kunnen ophopen in het milieu.”
Is die pil dan wel zo gezond voor mijn hond?
De Bekker: “Een hond van 10 kilo krijgt met één pil een dosis fluralaner binnen die vijfduizend keer hoger ligt dan de dagelijkse limiet voor mensen. Almaar meer baasjes rapporteren kort na de toediening verschijnselen zoals rillingen, stuiptrekkingen, verwardheid en apathie.”
Moet ik zijn vlooienpillen en pipetjes dan maar weggooien?
De Bekker: “Nee, want parasieten moet je wel bestrijden. Maar het kan anders. Fabrikanten raden aan om huisdieren het hele jaar door, ook in de winter, preventief te behandelen. Dat is lang niet altijd nodig. En er zijn ook alternatieven: een simpele vlooienkam is dikwijls even effectief.”
Ondrinkbaar water
Hoe erg is Vlaanderen er nu aan toe?
De Bekker: “Door de industrie en de zeer intensieve landbouw is de bodem en het grondwater zwaar vervuild. In Frankrijk en Duitsland is de onkruidverdelger bentazon verboden, maar in België en Nederland niet. Het resultaat? In de zomer van 2023 werd in waterbekkens in West-Vlaanderen 146 keer de toegestane hoeveelheid bentazon gemeten. Het drinkwaterbedrijf De Watergroep moest de productie twee maanden stilleggen, midden in een hittegolf.”
“In Nederland investeren drinkwaterproducenten in dure zuiveringstechnieken, maar geregeld moeten ze drinkwaterputten dichtgooien omdat de vervuiling niet meer te filteren valt. Die heeft de afgelopen jaren al meer dan 1 miljard euro gekost. En de factuur wordt niet naar de vervuiler gestuurd, maar belandt bij de consument.”
De klimaatverandering zal niet helpen, neem ik aan.
De Bekker: “Klopt, het ergste moet nog komen. Als het water laag staat in de rivieren, wordt de concentratie gif in het water nog hoger: het wordt immers minder verdund. We hebben nog wel strategische watervoorraden, maar als we niet ingrijpen, zullen die onbruikbaar worden en komt er niets meer uit je kraan.”
Schiet de overheid niet stilaan wakker?
De Bekker: “Nu heeft iedereen de mond vol over hormoonverstoorders, en de EU heeft al middelen preventief van de markt gehaald, maar dat is een uitzondering.”
“Europa is eigenlijk behoorlijk hypocriet. Het vindt zichzelf best streng, maar fabrikanten exporteren wel jaarlijks 100 miljoen kilo verboden pesticiden naar armere landen. Daar moeten arbeiders ze op bananen, papaja’s of rozen spuiten, vaak zonder beschermende kleding. Die producten importeren wij dan zonder blikken of blozen. En het sojaveevoer, dat we massaal uit Zuid-Amerika importeren, is ginder bewerkt met allerlei pesticiden. Via de mest van de varkens en de koeien belanden die stoffen dan hier in de bodem.”
Tot slot: hebt u, behalve meer biologisch eten, nog tips voor onze lezers?
De Bekker: “Toen ik op straat mensen interviewde over bestrijdingsmiddelen, zei een man: ‘Ik haat pesticiden!’ Toen ik vroeg of hij thuis niets had staan tegen mieren of groene aanslag op de tegels, twijfelde hij. ‘Ja, dat wel. Ik moet van die mieren af, hè.’ (lacht) Om maar te zeggen: vaak staan de gifstoffen gewoon in je keukenkastje of je tuinhuis. Mijn tip is simpel: ban alle chemische mierenpoeders, wespensprays en onkruidverdelgers uit je woning. Handmatig onkruid wieden bespaart je meteen een abonnement op de sportschool. (lacht) Er is ook niets mis met mieren in je tuin, en anders werkt kokend water net zo goed als een insecticide.”
“Ook waar je woont, is van belang. Ik zal, bijvoorbeeld, niet snel naast een lelieveld gaan wonen. Lelies behoren tot de intensiefst bespoten gewassen in Europa: ze krijgen in het hoogseizoen tot twee keer per week een cocktail van wel dertig verschillende pesticiden. Huisartsen maken zich zorgen over een mogelijk verband tussen die bestrijdingsmiddelen en ziekten als ALS, parkinson en kinderleukemie.”
‘Het gif uit de landbouw waait kilometers ver, tot in de steden. Ze kleven aan de stofdeeltjes op je raam, ze belanden met de regen neer op je terras en zitten in het stof onder je bed’
En wat als ik naast zo’n veld woon?
De Bekker: “Je kunt actie ondernemen. In Nederland stappen omwonenden almaar vaker naar de rechter om het gebruik van pesticiden naast hun woning te laten verbieden, met succes.”
“Neem voorts altijd het zekere voor het onzekere. Ga naar binnen als ze beginnen te spuiten, sluit de ramen en laat je was die dag niet buiten drogen. Trek ook je schoenen uit bij de voordeur, want pesticiden hechten zich aan stofdeeltjes en raken zo tot in je huiskamer.”
“En vooral: práát erover. De geschiedenis leert ons dat bewustwording de enige weg is naar politieke druk en verandering. We mogen die situatie nooit normaal gaan vinden.”
© HUMO